हामी साँझ ५ बजे महिन्द्रा बोलेरोमा चढ्यौं। करिब १२ - १४ घण्टामा जुम्ला पुग्ने अनुमान। करिब २३२ किमिको लागि त्यो जिपको भाडा रु. ३५,०००/- थियो । त्यसमा ड्राइभर सहित हामी ८ जना थियौँ । गाडी गुड्यो। सुर्खेत- रातानाग्ला-गुराँसे-डुङ्गेश्वोर हुँदै गयो। उता कर्णाली राजमार्गको बाटो बड्डीचौर - तल्लोडुङ्गेश्वोर भन्दा यताबाट करिब १८ किमि छोटो पर्ने रहेछ। यात्री सबै अपरिचित। पहिलो चोटी भेटेका। 'ड्राइभर भाईलाई सुत्न नदिनेगरी गफ गर्नुहोला' भन्ने सर्तमा मैले अघाडीको सिट पाएँ। गाडी उकालो लाग्दै गर्दा बिस्तारै कुरो हुन थाल्यो। सबै फरक पृष्ठभूमि र कथा बोकेका पात्र थिए।
एउटा अग्लो जिउडाल र छोटो हेयरकट भएको केटो मलेसियाबाट ६ महिनामै फर्केको रहेछ। 'दलालले झुक्यायो, पेट्रोल कम्पनी भनेको घरबनाउन लगायो। तलबपनि थोरै। कसलाई भन्ने ? ' व्यथा सुनायो। यो उसको लभस्टोरी संग जोडिएको थियो। 'गाउँमा केटी मनपरेकी थिई, बिहा गर्नेसम्म पैंसा थिएन। गाउँको क्लबतिर राजनीति गरियो। जिल्लाका नेता चिनियो । चुनावमा लगियो। जिताईयो। अरु इलम केहि छैन। आफु उस्तै रहें । किराको (यार्सागुम्बा) व्यापारमा लागें। फापेन। बिहागरें। घरमै छोडेर विदेश हिंडे। त्योपनि भनेकोजस्तो भएन। त्यै बुढीले जसोतसो गरि पैसा पठाईदिई र दशैंमा घर जाँदैछुँ। प्लेन नचडी गाडीबाट जाँदैछुँ, बचेको पैसाले उसकोलागि केही किन्न त पाइयो हैन ? ' उसको कथा । निकै मिलनसार, भलाद्मीपन देखाउने उसको बोलीमा जुम्ली लवजको गहनता थियो। 'मलाई भाषा मिलाएर बोल्न आउदैन, आफै मिलाएर बुझ्नु' भन्थ्यो।
आर्मीक्याम्प नजिक उकालोमा सुर्खेत झर्दैगरेको गाडीले बाटो ब्लकगरेको थियो। तेल सकिएर अड्किएको रहेछ। अरुगाडीहरु सँग मागिरहेको थियो - १५०/२०० रुपियाँ लिटर तिर्छु भनेर पनि पाएन। कसैले दिएन। यस्तोमा कसैले एक्स्ट्रा बोक्दैन वा दिन झन्झट मान्छ। हामीले त्यो गाडीलाई धकेलेर साइड लायौँ। र हिड्यौं।
अर्को केटा - पूर्वआर्मी। द्वन्द्वकालका केहि ईङ्काउण्टरमा लडेको। र पछि भागेको। अहिले सिजनल व्यापार गर्ने। यसपाला स्याउको ब्यापार। पाँचट्रिप स्याउको ट्रक बुटवलमा बेचेर दशैंमान्न घर फर्किन लागेको। 'जुम्लामा अचेल स्याउको भाउ के छ?' एउटा प्रस्नको उत्तरमा पुरै प्रसङ्ग सुनायो। 'यो साल स्याउ राम्रो थियो। बोटैमा ४०-५० रुपियाँ पर्यो। कार्टुनसहित ट्रकभाडागरी ठाउँमा पुगे ८० रुपियाँमा कन्ट्रयाक्ट थियो। मण्डिवालाले ९०-१०० मा बेचे भने खुद्रावालाले ग्राहकसँग १५० भन्दामाथी लिन्छन।' महंगीको माइक्रोइकोनोमी। 'घर केटाकेटी आत्तिसके। सबैको घरमा खसी किनिसके रे। म यतै छुँ। भोली टाइममै पुग्न सके त किनी हालिन्थ्यो।' चाँडो घर पुग्नु पर्ने बाध्यता सुनायो।
हामी तल्लोडुङ्गेश्वरमा खाना खायौं। ड्राईभर मोबाइलमा क्यान्डीक्रश खेलीरहेको थिए। गफ भयो। 'कति लेभल?' 'जम्मा १३, यो क्रस गर्नै गाह्रो भयो। ' यो पसल जुम्लाको बड्कीबाट यता झरेर व्यवसाय गर्ने साहुजीको रहेछ। सुनाए - 'यहिबाटो खच्चर चलाऊँथें । कर्णालीरोड बन्यो। यता खच्चर चलेन। उमेर ढल्किन लग्यो। अनि पसल गरें। यो भाडामा थियो। अहिले आफ्नै बनाएँ। जमिन जोडें। अब यतैको भैयो। यो दैलेख हो। अलिकति सुर्खेतपनि छ। छोरीहरु काठमान्डू पढ्छन। छुट्टीमा आएका छन्। यिनै त हुन्।' दुइटा केटीहरुतिर देखाए। +२ र क्याम्पस पढ्ने उमेरका। उतैको लवाइको प्रभाव। होस्टेलबसेर पढ्ने रहेछन। छोरी शिक्षामा बाबुआमाको योगदान- बुडालाई धन्यवाद दिएँ।
हाम्रो टोलीमा एउटी केटी थिई - काठमाडौँमा नर्सिङ्ग तेस्रोबर्षमा पढ्ने। उसलाई घर कहाँ हो? भनेर सोध्यो भने - 'बुबाको घर फलानो ठाउँ र आमाको घर फलाना ठाउँ तर म होस्टेलमा बसेर पढ्छु' भन्थी। उ जुम्लाजाने टिकट कन्फर्म छ भनेर बिहान नेपालगंजबाट आएको। भएन। त्यसोभए फर्की भनेर आमाले भनेको भोली उड्छ भन्दै यतै बस्छु भनेर तर गाडीमा हिडेको रे। कसैलाई खबर गरेको छैन रे। 'त्यसोभए जुम्ला कहाँ जाने हो?' 'दिदि छ' 'दशैं त बाआमा वा मामाघरमा रमाइलो हुँदो होनि?' 'दिदीले आइजा कि आइजा भन्याछ। साथीहरु पनि उतै छ।' उसको एसएलसी यतैबाट पास गरिदिएका रहेछन सायद।
हामी खाएर हिड्यौं। पुलिशले नरोके रातभर हिड्ने । पछाडीबस्ने एउटा महिलालाई निकै अफ्ट्यारो भयो रे। उसको श्रीमानले मेरो सिट दिन भन्यो। हामीले साट्यौ। अब म यो केटीको छेउमा कोचिएर बस्न पुगेँ। 'अहिले अलि सजिलो भयो' उसले भनि। 'ल ठिकै भयो, मन नपर्ला कि भन्ने डर थियो। ' मैले थपिदिएँ। खासमा आयतनको कारण महिलाले पुरुषको तुलनामा सिटको धेरै अंश ओगट्छन। सायद त्यो महिलाले ओगटेको सिटमा म बस्दा सजिलो भयोहोला ।
राति साढे १० बजेतिर पहिलो पुलिस चेकपोस्ट पुग्यौं। बाटोमा मुढो तेर्स्याएर छेकेको थियो। उताकतै अँध्यारोमा खोकेर पुलिसले संकेत दियो। म छेउको मान्छे र ति दुइटा केटाहरु कुरो मिलाउन गए . निकैबेरको गुनगुन पछि मुढो पन्छाएर आए। 'कसरी मिल्यो कुरो?' सोधियो। 'हजुर गाडीमा दुइटा साना बच्चा छन्। ति भोकाए। खाना खाएकै छैन।' भनेर ढाँटेछन्। 'मैले छोडी दिउँला, उता रामघाटबाट जान दिन्न। यतै बीचमा कतै खाना खोजेर खानु र उतै बस्नु भनेको छ पुलिसले उता पनि केहि मिलाउनु पर्ला' भनेर फुर्ति देखाए। हामी हिड्यौं। त्यो मान्छे दुइटा छोरी र श्रीमतीलिएर आएको थियो। घर नेपालगंज वा दाङ्ग कतै हो, ससुराली जुम्ला रहेछ। बिहेको नौवर्ष भैसकेछ तर कहिलै ससुराली गाउँ नगएको। यसपाला पनि श्रीमती र बच्चालाई प्लेनमा छोडेर आफु फर्किने प्लान रहेछ तर गाडीमा आउनुपरेकोले संगै आएको। तर, ससुराली गाउँ न पुगी बिचैमा फर्किने सुरमा थियो। ड्राईभरसंग तुरुन्त फर्किने चाँजोपाँजो मिलाउदै थियो। उसका बच्चाहरु भोमिट गर्दै सुतिसक्थे। श्रीमती चुपचाप थिई। उ बोल्थ्यो - 'साह्रै दुःख हुने भो। सालो थियो एअरपोर्टमा। उसैले भिनाजु आउनुहोस् टिकट मिल्छ भनेको भएर नेपालगंजबाटै बाइकमा बुढी, बच्चा च्यापेर आएको।' आफ्नो समस्या राख्यो। उसले त त्यै बाईकमा जुम्ला पुग्ने आँटसम्म गर्नलागेको रहेछ।
र, हाम्रो सहयात्राकी एउटी महिला थिइन्। कामकाजी महिला। जुम्ला माईतीघर। पटरपटर बोल्नुपर्ने। 'बुबाले यसो भन्नु भो, दाइले पोहर यो पठाईदिनु भयो, मैले यसो गरें। भाइले मलाई माया गर्छ। त्यो बुहारी यस्ती, अर्की उस्ती इत्यादि' . अरुको बारेमा कहिल्यै सोधिनन तर आफ्नोबारे नसोधेपनि फरर बोल्ने। हाम्रो पछाडी सिटको केटाहरुले गफगर्न खोजे 'कति हल्ला गरेको' भन्न नचुक्ने। गाडीले २/४ घुम्ती लिएपछि उनि सुस्ताउन्थिन। अनि, हामी कुरा गर्थ्यौं।
अध्यारो ढुंगेबाटो खोल्सोमा पुग्यो। गाडी धर्मरायो। टायरपन्चर। तल कर्णाली नदी सुसाइरहेको। त्यो एकदमै सुनसान र डर लाग्दो ठाउँ थियो। एक्स्ट्रा टायर थियो र सबै मिलेर फेर्यौं। त्यो बच्चाहरुको बाबुले कुरो झिक्यो 'चाडबाडको बेला, सुनसान ठाउँ, यातातिर डाँका लाग्छन रे। गाडी, मान्छे, बस्ति केही निसान छैन। मध्यरातिमा हामीलाई जसलेपनि लुट्न सक्छ।' त्यो डराउने प्रसङ्ग थियो। सबै आआफ्नो मुल्यवान बस्तुप्रति सजग बनेर चुपचाप बसे। अब सबैको बोली र मुहारमा हल्का डर फैलियो। जे भएपनि हामीले अहिले गर्नसक्ने के नै पो छ र ? चन्दननाथबाबा छँदै छन् नि। यात्रा सफल हुन्छ। मैले गुरुजीको मोबाइल मागें र क्यान्डीक्रश खेलें। लेभल २० पार गरिदिएँ। मुढो तेर्स्याएको बाटो आयो । अर्को चौकी पुगेछ। रामघाट पुलिस चौकी। उही फर्मुला लिएर ३ जना गए पुलिससंग कुरो मिलाउन। रित्तै फर्के। 'मंत्रीले फोन गरेनी मिल्दैन' भन्यो रे। उ पर बजारपुगेर बस्छौं भन्दा 'बिलबुक यतै धरौटी राखेर जाउ' भन्यो रे। २०० जति पैसा दिएर मिल्छकि भनेर ट़ाई गरेछन्। बेसरी हप्काएछ। अनि लुरुक्क फर्केछन। बिहान ५ नबजी छोड्दैन रे। हाइमि
ड्राईभर गाडीमै सुत्ने भयो। हामी सुत्ने ठाउँ खोज्न हिड्यौं। करिब १:३० बजीसकेको थियो। एउटा वाचमेन लाठि ठोक्दै आयो। कुरो बुझ्यो र एउटा होटेलजस्तो झुपडीमा लिएर गयो। एउटा कोठा, ठुल्ठुला ३ बेड थिए। रू १०० को कोठाभाडा र रु २० कमिसन वाचमेनलाई। बच्चाभएको जोडीलाई अर्को घर तिर व्यवास्था मिलाए। हामी यतै सुत्यौं - मोबाइलको प्रकाशले सिरानी मिलाउँदै र झोला, पर्स च्याप्दै।
(क्रमशः )
यात्राको तेस्रोदिन। हामी अप्सराको आँगनमा सुतेका थियौं। राती टेण्टको छेवैमा एकझुण्ड स्यालले कराएर ब्युँझाएका थिए। झ्यालबाट बाहिर चिहाउँदा रारा शान्त थियो। यौटा लामो क्रिडापछिको आनन्दीमा लिप्त झैं। बाहिरको हल्लाले एकाबिहानै बिउझियौं। टेण्टको चेन तानेर बाहिर हेर्दा छ्याङ्ग राराको प्रतिबिम्ब देखियो। सुर्योदयमा बिहानी प्रकाशले रंगिएको थियो। वरिपरि सर्वत्र हरियाली थियो। बीचमा फैलिएको शान्त तालको रंग आकासको गतिबिधिसंगै परिवर्तन भैरहेको थियो - रंगिन। त्यो एक अलौकिक दृष्य दृष्य थियो। 
हामी तालछेउ टहलिन गयौं। टावर चढ्यौं। फोटो खिच्यौं। तालको पानी अत्यन्त कन्चन देखियो। माछाहरु निस्फिक्री घुमेका प्रष्टै देखिन्थियो। राराको पानीले मुख धोयौं। साबुनको प्रयोग मनाही छ। बाहिर धाराको पानी भन्दा निकै न्यानो थियो। तालको छेउ बाटोमुनि रहेका बेञ्चमा बसेर ताल नियाल्यौँ। बिस्तारै अघि पूर्वकोडाँडामा झुल्केको घाम यता आइपुग्यो। हामीले कफी पिउंदै नियाल्यौ। मेघराजजी र पवनजीहरुको टोली भेटियो। डुंगासयर गर्ने रहर भयो। त्यसकोलागि नजिकैको निकुञ्ज कार्यालयमा निबेदन दिएर सिफारिस लिनुपर्ने रहेछ। अफिसको मान्छेलाई उठायौं। उसैको डेस्कमा कागजखोजेर निबेदन लेख्यौं। १० रुपियाँको टिकट चाहिने रहेछ। थिएन। रुपियाँ नाथ्थी गर्यौं। सिफारिस पत्रपनि आफै लेख्यौं। त्यो पत्र पछि निकुञ्जभित्र रहेको 'समरजंग गुल्म'ले बोटिंग गराउने रहेछ। आर्मीक्याम्प केही पूर्वतिरको चौरमा थियो। ५ मिनेटको बाटोमा। लाइफ ज्याकेट लगाएर हामी बोट(डुङ्गा)मा चढ्यौं। चारजना आर्मीले बोट चलाएर केही मिनेटको डुंगासयर गराए। हावा चल्न सुरु हुनु अगावै ९ बजेसम्म यो क्रम सकिन्छ। हामीले निरन्तर फोटो खिच्यौं। होटल भए तिर फर्कियौं र पश्चिमतिर अर्को बिन्दु (छाप्रु महादेवको मन्दिरजाने बाटो) तिर पुग्यौं। यसरी करिब ११ बजेसम्म राराको किनारामा बितायौं। 
साढे ११ तिर खाना खानु अघि टेन्ट भित्र केहीबेर तास खेल्यौं। त्यहाँ आएका अरु यात्रीहरु गमगढी जाने रे। मैले त्यता नजाने विचार गरें र ताल्चाहुँदै जाने बाटो बारे बुझें। करिब २:३० - ३ घण्टालाग्ने थाहाभयो। बिस्तारै गएहुने रहेछ। खाना खायौं। दुईछाक खाना/मासु, कफी र टेन्टको भाडा रु ६०० प्रतिव्यक्ति तिर्यौं। नेपालकै अन्य पर्यटकीयस्थलमा भन्दा तुलनात्मकरुपले निकै सस्तो लाग्यो। हिड्ने अन्तिम तयारी गर्दैगर्दा हिजो बाटोमा भेटेको एकयुवा आए। झ्यारीगाउँ मैतालु पुर्याएर आज उता मुर्मा तिर पैठ (मेला) हेर्नजाने रे। साथमा अर्को मान्छेपनि थिए। टेन्टभित्र आए। नियालेर हेरे। पहिलोचोटी पसेको रे। उहिले द्वन्दको बेला गाउँबाट बिस्थापित भै लुक्न भेडा ल्याएर यतै आएका रहेछन। 'उ बेला यै रारा-ध हेर्दै उमन (न्यास्रो) काट्थ्यौं। रंग र छाल हेर्दाहेर्दा रिङ्गटै लाग्थ्यो' उनले सुनाए।
उनीहरुलाई उतै छोडेर हामी हिड्यौं। आर्मीक्याम्पको बाटो हुँदै गयौं। आर्मीले नाम इन्ट्री गर्यो, झोला चेक गर्यो र जान दियो। ड्युटीकै आर्मीले ताल्चा जाने बाटोबारे बतायो। हामी अर्को डेढ २ घण्टा जति तालको किनारै किनार जानु पर्ने रहेछ। केही पर दोबाटोआयो। गमगढीजाने बाटो सिधा डाँडापार गर्नेगरी गयो। हामी तालको किनाराको गोरेटोबाटो हिड्यौं। पुरैजङ्गलको बाटो घुमेर तालको पूर्वीकिनार पुग्थ्यो । स-साना खोल्सापार गर्न बनाएका काठका साँघुहरुले बाटो निकै सुन्दर देखिन्थ्यो। तालको किनारामा छालहरु उर्लेर ठोकिन्थ्यो। हेमन्तले यता डाँडातिर फोनको नेटवर्क आएको खवर दियो। मैले मोबाईल अन गरेँ। ह्वार्र मेसेज झरे । केही अफिस तिरको पनि थियो। अर्जेन्ट प्रकृतिका। यो रमणीय क्षणमा ति कुनैपनि मेसेजहरु प्रिय थिएनन्। केही फोनकल गरें। र हामी राराको पूर्वीमोहडाबाट थप केहि फोटो लिंदै ओझेल पार्यौं।
यसपछि ताल्चा विमानस्थल पुगुन्जेंलको बाटो निकै रमणीय छ। सल्लाको सुन्दर जङ्गल हुँदै झर्ने यो बाटोबाट तल दक्षिणपूर्व तिर मुगुको सदरमुकाम गमगढी डाँडो देखिन्छ। बाटोमा केही यात्रु भेटिए - चितवन, काठमाडौँबाट रारा घुम्न आएका महिला र पुरुषहरु थिए। प्लेनबाट भर्खर एअरपोर्ट झरेर यता उकालो लागेका थिए। हामीलाई सबैले सोधे। बिशेषगरी पुष्पा/कपीलसँग र उनीहरुले सहजै भएको सुनेर ढुक्कबन्न खोजे। बाटोमा आर्मी चेकपोष्ट भेटियो। फेरी नाम इन्ट्री गर्यौं। पानीमाग्यौं। र एअरपोर्ट छेउको एउटा होटलमा रोकियौं । ४ बजेको थियो। साहुनी थिईन। 'पर सरेको छुँ, चिया/खाजा बनाउन मिलेन' भनिन। र, श्रीमानलाई बोलाएर पकाउन लगाईन। दुईजना बयोबृद्ध बसेका थिए। एयरपोर्टबारे कुरोभयो। २०३९ सालदेखि बन्न थालेको यो अझै दुरावस्थाको झैँ छ। ३५ बर्षमा बन्यो। करोडौं रुपियाँ सकियो तर भरपर्दो विकास भएको छैन। पूर्वतिर थार्प गाउँ देखाए । बाईनकुलरमा थार्पमष्टा थान हेर्यौं। अर्को महत्वपूर्ण धार्मिकस्थल थियो। हामीलाई बासबस्न अघाडी झ्यारीगाउँसम्म पुग्न सकिने सल्लाह दिए। ति महिलाले सिगाड़ा बिर्खको होटलमा बस्नु होला भन्ने सिफारिस पनि गरिन। एअरर्पोर्ट बीचबाट बाटो काट्नपर्ने रहेछ। छोटो धुले रन-वे, पखेरो काटेर बनाएको। सम्म्याउनेकाम अझै भैरहेको थियो। त्यसमुनि गमगढीजाने बाटो (रोड) थियो। हामी त्यैबाटो पश्चिम तर्फ हिड्यौं।
झ्यारीगाउँको मुनि बाटो पुग्दैगर्दा निकै थाकेको थियौं। रोडको बाटो
खोलाको भित्र खोंचमा पसेर ठीक पारीपट्टी डाँडामा आउंथ्यो। यौटा छोटोबाटो
मिल्यो। ओरालो झरेर खोल्सामा पुग्ने र थोरै उकालो पछि होटेल भएको ठाउँ।
हामी छोटोबाटो हिड्यौं। यौटो सानो दोबाटो आयो। घाँसले ढाकेको थियो। यौटी
फुच्चीकेटीले सिकाएको बाटो हरायो। हामी गाउँहुँदै जाने सहीबाटो छोडेर
हामी पखेरो/भीरको बाटोहुँदै बारीहरुमा फस्यौं। घाँसमा चिप्लेर ओर्ल्यों।
अँध्यारो भयो। गाउँका महिला भेटिए र सहीबाटो सिकाईदिए। हामी ७ बजेतिर
होटल भएको ठाउँ पुग्यौं। एकान्तमा त्यो एक्लो होटल थियो। बातावरण हल्का
चिसो थियो। चौरमा आगोबालेर ताप्दै खानाखाने समयको प्रतिक्षा गर्दै बस्यौं।
अबेरसम्म त्यो क्याम्प-फायर चलिरह्यो। 
(क्रमश:) 
